Michel Bizet

Psychanalyste - Conseiller en santé mentale

November 2019

Mélancolie et dépression

Le terme mélancolie, emprunté au grec ancien μελαγχολία composé de μέλας (noir) et de χολή (la bile), recouvre plusieurs significations relevant de son histoire dans la psychiatrie, la psychanalyse, la philosophie et la littérature. Étymologiquement, le mot mélancolie signifie la bile noire, renvoyant ainsi à la théorie des quatre humeurs d'Hippocrate : le sang, la lymphe, la bile jaune et la bile noire. Ces quatre humeurs déterminent notre tempérament qui est sanguin lorsque le sang prédomine, lymphatique pour la lymphe, bilieux pour la bile jaune et enfin mélancolique pour la bile noire. Les Anciens pensaient que cette bile noire provoquait une mélancolie qui était exclusive aux génies. Cicéron reprenant Aristote affirme : « Aristote dit que la mélancolie est le partage des grands génies ». Cicéron est conscient que le mot melancholia recouvre plusieurs états, du génie à la folie. Il apparaît alors que la notion de mélancolie est très ancienne et très étroitement liée aux quatre tempéraments. La Renaissance a hérité non seulement de toutes ces significations, mais aussi de tous les commentaires qui s’y étaient attachés, comme par exemple celle de la tristesse au sens littéraire.

Dans l’Antiquité grecque, la mélancolie est rattachée au deuil dû à la perte d’un proche. Les stèles funéraires attiques présentent des individus prenant des poses de deuil. De même, Pénélope est représentée devant son métier à tisser, toute mélancolique. Certes, la mélancolie dans le sens antique n’a aucune connotation négative car elle permettait tout simplement de vivre le deuil et de se reconstruire en surpassant tous les états de tristesse. Les philosophes grecs s’interrogeaient sur la mélancolie, comme Aristote qui se demandait pourquoi tous les hommes d'exception étaient bilieux : « Pourquoi tous les hommes qui se sont illustrés en philosophie, en politique, en poésie, dans les arts, étaient-ils bilieux, et bilieux à ce point de souffrir de maladies qui viennent de la bile noire, ainsi on cite Hercule parmi les héros ? Il semble qu'en effet Hercule avait ce tempérament ; et c'est aussi en songeant à lui que les Anciens ont appelé mal sacré les accès des épileptiques ». D’autre part, Hippocrate appréhende d’une manière fausse la mélancolie comme trouble de la bile noire. Ainsi, la rate serait-elle responsable de ce trouble alors qu’il s’agit de l’organe des défenses immunitaires selon la médecine actuelle.

Toutefois, la mélancolie acquiert plusieurs dimensions au fil du temps, mais garde une signification proche de la détresse ou de la dépression telle que la psychiatrie actuelle la définit. Dans l’histoire littéraire, des quatrains d’Omar Khayyâm, poète et savant persan du XI
e siècle, en passant par l’œuvre lyrique de Guillaume de Machaut, écrivain français du XIVe siècle, plus particulièrement le Roman de la Rose, Les Chimères de Gérard de Nerval ou bien Le spleen de Paris de Baudelaire au XIXe siècle, jusqu’aux écrivains du XXIe siècle, la mélancolie peut désigner tout état d’âme allant de la tristesse profonde à la folie, bien qu’au XVIIe siècle le terme ait été affaibli à un simple état de tristesse. Néanmoins, c’est à partir du XIXe siècle où la mélancolie est associée à un mal-être, à une maladie clinique que la psychiatrie appelle actuellement dépression.

La mélancolie a été traitée fort abondamment par les chercheurs, tant en littérature, philosophie qu’en psychanalyse. Freud, précurseur dans le domaine analytique, a consacré un essai entier à cette affection psychique. Afin de traiter la notion de la mélancolie, à la suite de Karl Abraham, auquel nous devons la plus importante des rares études analytiques sur ce thème, Sigmund Freud dans l’essai
Deuil et mélancolie (1915), établit une comparaison avec le deuil. Bien que Karl Abraham distingue la dépression de la névrose, le texte fondateur sur la théorie de la mélancolie demeure le Deuil et mélancolie de Freud. En rappelant le caractère pénible de ces deux affections, il a pu relever un certain nombre de similitudes. Leur point commun est la perte de l’objet aimé. Néanmoins, ce qui frappe dans cet essai, c’est que nous ne pouvons pas identifier spontanément ce qui a provoqué la mélancolie chez le sujet. En revanche, le deuil consiste à une réaction suite à la perte de l’objet aimé, chose qui peut être facilement identifiable. Ce texte ne donne pas une explication de la mélancolie, mais propose en fait une interprétation en comparant le deuil à la mélancolie.

L’évolution de la pratique analytique ainsi que les travaux analytiques ultérieurs ont démontré ou contesté les résultats de l’étude de Freud : ils vont à la fois dans le sens d’un approfondissement de cette conception freudienne et dans une différenciation entre la mélancolie et les différents états dépressifs. Selon Melanie Klein par exemple qui s’inscrit dans la tradition des travaux de Karl Abraham, étant lui-même élève de Freud, l’ambivalence et la haine jouent un rôle déterminant dans la genèse de la mélancolie. Certes, les positions freudiennes sont toujours en vigueur afin de saisir les particularités du délire mélancolique.

Au moment de la théorisation de ces notions, le terme « dépression » était utilisé en tant qu’adjectif pour décrire un appauvrissement général de la vie affective et intellectuelle du sujet mélancolique. De nos jours, on réduit la mélancolie à une phase aiguë de l’état dépressif majeur ou même du trouble bipolaire, anciennement appelée psychose maniaco-dépressive, comme alternance de phases de manie et de mélancolie. Dans le DSM-IV (
Manuel diagnostique et statistique des troubles mentaux), la psychiatrie moderne décrit un « épisode dépressif » ainsi qu'un « trouble dépressif ». Parmi les dépressions qui y figurent, le plus grave état dépressif consiste à une « dépression mélancolique ». La mélancolie est donc la forme la plus poussée de dépression ; il ne s'agit pas d’une simple affection, mais d’une psychopathologie. La symptomatologie mélancolique est plus poussée que la simple dépression où il implique entre autres aboulie, anorexie, insomnie, sentiment d'incurabilité, sentiment de culpabilité et même désir suicidaire. Dans la mélancolie s'y ajoute une véritable douleur morale où le malade ne voit d'autre issue que la mort, pour lui-même et parfois pour ses proches, ceux qu'il aime le plus. Sous cet angle-là, la mélancolie peut être considérée comme une psychose.

La mélancolie est une forme de psychose. Autrefois considérée comme une maladie sacrée, elle occupe une place prépondérante dans tous les types d'expression de l'émotion humaine où elle apparaît comme un vecteur d'anxiété, de fertilité, de clarté et de sagesse.


© Michel Bizet, 2019

Μελαγχολία και κατάθλιψη

Η λέξη «μελαγχολία» προέρχεται αναμφίβολα απ’ την αρχαία ελληνική γλώσσα κι η ετυμολογία της είναι απλούστατη: μέλας -που σημαίνει μαύρο- και χολή. Έχει δε χρησιμοποιηθεί αρκετά στις περισσότερες γλώσσες και σε όλη την Ιστορία της Ανθρωπότητας προκειμένου να καλύψει έννοιες στην ψυχιατρική, την ψυχανάλυση, τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία. Ετυμολογικά, η λέξη σημαίνει μαύρη χολή, όρος που αναφέρεται στη θεωρία των τεσσάρων χυμών του Ιπποκράτη: αίμα, λέμφος, κίτρινη χολή και μαύρη χολή. Έτσι λοιπόν όταν στον οργανισμό επικρατούσε η μαύρη χολή, τότε οι αρχαίοι έλεγαν ότι κάποιος είναι μελαγχολικός, όπως επίσης είχαν συνδέσει την ιδιοφυΐα με τη μελαγχολία. Οι περισσότεροι Έλληνες φιλόσοφοι, απ’ τον Αριστοτέλη μέχρι τον Ιπποκράτη, ασχολήθηκαν λίγο ή πολύ με τη μελαγχολία, αν και την προσέγγισαν λανθασμένα.

Στην αρχαία Ελλάδα επίσης, σε πολιτισμικό επίπεδο, η μελαγχολία συνδέθηκε με το πένθος εξαιτίας της απώλειας ενός συγγενή. Οι επιτύμβιες στήλες αναπαριστάνουν άτομα που παίρνουν μελαγχολικές πόζες. Ομοίως κι η Πηνελόπη παρουσιάζεται μελαγχολική μπροστά στον αργαλειό της.
Περνώντας στη ρωμαϊκή περίοδο, διαπιστώνουμε ότι η ίδια λέξη επανέρχεται με την ίδια έννοια που της είχαν αποδώσει οι αρχαίοι Έλληνες. Ο Κικέρων αναφερόμενος στον Αριστοτέλη μάς μεταφέρει την άποψη ότι η μελαγχολία συναντάται στις μεγάλες ιδιοφυΐες. Είναι φανερό ότι η έννοια της μελαγχολίας είναι όχι μόνο πολύ παλιά, αλλά και πολύ στενά συνδεδεμένη με την ιδιοσυγκρασία.

Ωστόσο, η μελαγχολία αποκτά πολλές έννοιες με την πάροδο του χρόνου, αλλά διατηρεί μια στενή επαφή με την κατάθλιψη, όπως την ορίζει σήμερα η ψυχιατρική. Θα επανέλθω όμως αργότερα σε αυτό. Στην παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας, απ’ τα τετράστιχα του Πέρση ποιητή του ενδέκατου αιώνα, Ομάρ Καγιάμ, περνώντας από μεσαιωνικό λυρικό έργο του Γκιγιόμ ντε Μασό (Γάλλος συγγραφέας του δέκατου τέταρτου αιώνα) ιδιαίτερα το «μυθιστόρημα του ρόδου», τις «χίμαιρες» του Ζεράρ ντε Νερβάλ ή τη «μελαγχολία του Παρισιού» του Μποντλέρ το δέκατο ένατο αιώνα, μέχρι τους συγγραφείς του εικοστού πρώτου αιώνα, η μελαγχολία προσπαθεί να ορίσει κάθε διάθεση από θλίψη μέχρι τρέλα (αν και το δέκατο έβδομο αιώνα ο όρος αποδυναμώθηκε σε μια απλή κατάσταση θλίψης). Παρ’ όλα αυτά, φαίνεται ότι απ’ το δέκατο ένατο αιώνα, η μελαγχολία συνδέεται όχι απλά με μια δυσφορία, αλλά με μια κλινική ασθένεια που οι ψυχίατροι σήμερα αποκαλούν κατάθλιψη.

Ο όρος μελαγχολία έχει χρησιμοποιηθεί κι αναλυθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό από τους ερευνητές, τόσο στη λογοτεχνία όσο τη φιλοσοφία και βέβαια την ψυχανάλυση. Ο πρόδρομος όμως στο ψυχαναλυτικό πεδίο είναι ο Φρόιντ που έχει αφιερώσει ένα ολόκληρο δοκίμιο σε αυτή την ψυχική κατάσταση. Προκειμένου να αναλύσουμε τον όρο μελαγχολία, αφήνοντας κατά μέρος τον Καρλ Αβραάμ στον οποίο οφείλουμε την πιο σημαντική από τις λίγες αναλυτικές μελέτες πάνω το θέμα αυτό («Μανία και Μελαγχολία»), ο Σίγκμουντ Φρόιντ στο δοκίμιο «Πένθος και Μελαγχολία» (1915), συγκρίνει τη μελαγχολία με το πένθος. Αν κι ο Καρλ Αβραάμ διαχωρίζει την κατάθλιψη απ’ τη νεύρωση, το ιδρυτικό κείμενο πάνω στη μελαγχολία παραμένει το «Πένθος και Μελαγχολία» του Φρόιντ. Υπενθυμίζοντας την οδυνηρή φύση και των δύο καταστάσεων, θα μπορούσε να δει κανείς μια σειρά από ομοιότητες. Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου. Το κείμενο αυτό δε δίνει μια εξήγηση για το τι ακριβώς είναι η μελαγχολία ούτε από τι προέρχεται. Στην πραγματικότητα προτείνει μια πρώτη προσπάθεια ερμηνείας, συγκρίνοντας τη θλίψη με τη μελαγχολία.

Η εξέλιξη των αναλυτικών πρακτικών και το μετέπειτα ψυχαναλυτικό έργο προσπάθησε να αποδείξει ή να αμφισβητήσει τα αποτελέσματα της μελέτης του Φρόιντ. Άλλοι θα το κάνουν τόσο εμβαθύνοντας την έννοια της φροϋδικής σύλληψης κι άλλοι προσπαθώντας να διαφοροποιήσουν τη μελαγχολία απ’ τις άλλες καταθλιπτικές καταστάσεις. Σύμφωνα με την Μελανί Κλάιν, για παράδειγμα, που ακολουθεί την παράδοση του έργου του Καρλ Αβραάμ, που ήταν ο ίδιος μαθητής του Φρόιντ, η αμφιθυμία και το μίσος διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη γένεση της μελαγχολίας. Αυτό όμως που είναι βέβαιο είναι ότι οι φροϋδικές θέσεις χρησιμοποιούνται ακόμα προκειμένου να εντοπίσουμε τα χαρακτηριστικά του μελαγχολικού παραληρήματος.

Την εποχή εκείνη, ο όρος «κατάθλιψη» χρησιμοποιούταν ως επιθετικός προσδιορισμός για να περιγράψει μια γενική εξαθλίωση της συναισθηματικής και πνευματικής ζωής ενός καταθλιπτικού ατόμου.

Στις μέρες μας, η μελαγχολία έχει άλλη έννοια στην επιστήμη. Χρησιμοποιείται προκείμενου να περιγράψει την οξεία φάση της μείζονος κατάθλιψης ή ακόμα και τη διπολική διαταραχή (παλαιότερα ονομαζόταν μανιοκαταθλιπτική ψύχωση), γιατί απαντώνται εναλλασσόμενες φάσεις μανίας και μελαγχολίας. Στο DSM-V (Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών), η σύγχρονη ψυχιατρική μιλάει για καταθλιπτικό επεισόδιο και για καταθλιπτική διαταραχή. Μεταξύ των καταθλίψεων που αναφέρονται, ως πιο σοβαρή μορφή κατάθλιψης λέγεται η μελαγχολική. Η μελαγχολία, λοιπόν, δεν είναι όπως θα θέλαμε να πιστεύουμε μια απλή αδιαθεσία ή ψυχική κατάσταση, αλλά η πιο προχωρημένη μορφή κατάθλιψης. Ούτε θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να υποτιμηθεί σε μια απλή ασθένεια γιατί πρόκειται για ουσιαστική ψυχοπαθολογία.

Τα μελαγχολικά συμπτώματα τα οποία είναι πιο προχωρημένα από εκείνα της κατάθλιψης, περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων αβουλησία, ανορεξία, αϋπνία, αισθήματα ενοχής και τάσεις αυτοκτονίας. Στη μελαγχολία προστίθεται και μία άλλη οδύνη, ηθική αυτή τη φορά, απ’ την οποία ο ασθενής δε βρίσκει άλλη διέξοδο παρά μόνο το θάνατο, όχι μόνο για εκείνον, αλλά και για τους οικείους του.

Η μελαγχολία είναι μια μορφή ψύχωσης. Παλαιότερα είχε θεωρηθεί ως ιερή ασθένεια, γι’ αυτό και κατέχει εξέχουσα θέση σε κάθε είδος έκφρασης των ανθρωπίνων συναισθημάτων όπου φαίνεται ως φορέας αγωνίας, γονιμότητας, διαύγειας, αλλά και σοφίας.

© Michel Bizet, 2019

Confidentialité et cookies : ce site utilise des cookies. En continuant à naviguer sur ce site, vous acceptez que nous en utilisions.
Pour en savoir plus, y compris sur la façon de contrôler les cookies, reportez-vous à ce qui suit :
Politique relative aux cookies.